Boğaziçi Üniversitesi Albert Long Hall Klasik Müzik Etkinlikleri

NUSRET HARUN İŞPİR (klarinet)

Boğaziçi Üniversitesi konserlerimizde önem verdiğimiz bir oluşum Türk sanatçılarla ünlü yabancı toplulukların kaynaşması. Bu amaçla yurt dışında başarılarını sürdüren, belki de Türk sahnelerinde hiç tanımadığımız nice sanatçıyı ünlü oda müziği topluluklarıyla birleştirerek üniversitemize konuk etmiş oluyoruz. Çalışmalarını Fransa’da sürdüren değerli klarinetçimiz Nusret İşpir, dünyanın en aranan kuvartetlerinden Ysaÿe Dörtlüsü’yle birleşerek Mozart’ın güzelim klarinetli kentetini seslendirecek.

Ispanya’daki Dos Hermanas Uluslararası Klarinet Yarışmasında ilk on kişiye girdikten sonra Fransa'daki Avrupa Uluslararası Klarinet Yarışmasında kazandığı birincilikle dikkatleri üstüne toplayan İşpir, Avrupa'nın pek çok ülkesinde S. Billard, K. Komatsu, O. Sallaberger, I. Galati, D. My, A. Flammer gibi şeflerle konserler verdi. Frederic Aguessy ve Bruno L'huissier gibi saygın solistlerle oda müziği grubu kurdu. 1992’de Ankara Devlet Konservatuvarında Aykut Doğansoy'un sınıfindan mezun olan sanatçı, aynı yıl Fransa'nın Rouen Konservatuvarında Mehmet Ermakastar'in öğrencisi oldu. Bu arada Paris'te Alain Damiens, Philippe Cuper, Michel Arrignon gibi tanınmış klarinetçilerle çalışma fırsatı buldu. Rus asıllı Fransız besteci Valery Arzumanoff'un klarinet-piano sonatını ve birçok çağdaş Türk bestecisinin klarinet yapıtını ilk kez seslendirdi. Pek çok orkestrada solo klarinet olarak çalan Nusret İşpir 1997-2001 arasında Rouen Devlet Konservatuvarında öğretmenlik yapmıştır. Sanatçının önümüzdeki dönem etkinliklerden bazılarını şöyle sayabiliriz: İlhan Usmanbaş’ın 'Klarinet ve Piyano İçin Müzik 1994' adlı eserinin ilk seslendirilişi; David Chevallier tarafindan, Pavese'in şiirleri üzerine yazılan şarkıların dünyada ilk seslendirilişi ve turneler…

YSAŸE KUVARTET

1984’te Paris’te kurulan topluluk, Belçikalı büyük besteci ve kemancı Eugene Ysaÿe (1858-1931)’nin adını taşımakta. Çünkü Ysaÿe , Fransız keman yorumculuğunu büyük ölçüde etkilemiş bir sanatçı. Bu kuvartet kurulduğundan beri La Salle ve Amadeus Dörtlüsü gibi ünlü kuvartetlerin üyeleriyle çalışma fırsatı bulmuş, 1988’de Evian (Bordeaux) Yarışmasında büyük ödülü kazanan ilk Fransız topluluk olmuştur. Ayrıca Londra Uluslararası yaylı çalgılar dörtlüleri yarışmasında elde ettikleri ikincilik ve 1989’daki Salzburg Festivalinde verdikleri konserden sonra büyük ilgi odağı haline gelmiş, art arda konser teklifleri almaya başlamışlardır. 1992’den bu yana Avrupa’nın en seçkin kuvartetlerinden biri olarak dünyanın dört bir yanında konserler vermekte, plak kayıtları yapmaktalar. Tokyo’da Suntory Hall, Amerika’da Carnegie Hall dahil olmak üzere birçok salonda, Hong Kong, Çin, Kore, Avusturalya, Yeni Zelanda, Israel ve Avrupa’nın her köşesinde, Paris’teki Théatre de la Ville ve Théatre des Champs Elysées, Londra’daki Wigmore Hall, Viyana’daki Musikverein, Berlin’ki Filarmoni Salonu, Amsterdam’da Concertgebouw salonu bunların başlıcalarıdır. Salzburg, Korsholm, Stresa, Cheltenham, Luberon ve Lockenhaus Festivalleriyle St. Petersburg’daki Folles Journées’e katılmışlardır.

Ysaÿe Kuvartet, Mozart’ın Haydn’a adadığı altı kuvarteti Salzburg ve Viyana’da turneler halinde sunmuşlar; ayrıca Haydn’ın 72 kuvartetini beş yıllık bir plan içinde tüm dünyada seslendirip kayda almaktalar. Sayısız kayıtları arasında piyasada bulunan yoğunçalarları Harmonia Mundi, Phillips ve Decca etiketi altındadır. 1994’ten beri eğitime ayrı bir yer vererek Paris Konservatuvarında kurdukları yaylı çalgılar sınıfı ayrı bir özellik taşımaktadır.Topluluğun üyeleri tek tek, solist olarak da işlevlerini sürdürmekle birlikte yaylı çalgılar dörtlüsünün tam zamanlı bir iş olduğunu kabul etmişler, kendilerini oda müziğine adamışlardır. Her biri Conservatoire Supérieur de Musique de Paris’nin öğretim elemanlarından oluşmaktadır ve her birinin çalgısı tarihi değer taşımaktadır:

GUILLAUME SUTRE (1.keman) çalgısı, Guadagnini, Parma 1770 yapımı

LUC-MARIE AGUERA (2.keman) çalgısı,Guadagnini, Parma 1770 yapımı

MIGUEL DA SILVA (viyola) çalgısı,18. yüzyıl Kuzey İtalya yapımı

FRANCOIS SALQUE (çello) çalgısı, L Storioni, Cremona 1790

JOSEPH HAYDN (1732-1809)

Yaylı Çalgılar Dörtlüsü, Mi bemol Majör Op.33 No: 2

(Hob. III No.38) (Şaka)

* Allegro moderato * Scherzando-Trio *Largo *Finale. Presto

İlk dörtlüsünü 33. yaşında yazan Haydn, 1803’te başladığı Op.103 Dörtlü’sünü tamamlayamadan ölmüştür. Son Dörtlüsünün taslağına “Bütün kuvvetim bitti; yaşlı ve yorgunum” şeklinde müzikli bir cümle ekleyen besteci 76 dörtlü yazmış; bunlarda bazen neşeli, bazen acılı geçen yaşamını yansıtmıştır. Haydn’ın sipariş üzerine yazdığı ilk kuartetleri olan Op. 33 dizisi, Viyana’daki Artaria yayınevi için bestelenmiştir. 1782 başında yayımlanan bu altı kuartet Mozart’ı çok etkilemiş, onun 1782-85 arasında Haydn’a ithaf ettiği dörtlüleri yazmasına neden olmuştu. İlk basımda herhangi bir ithaf içermeyen, ancak ikinci baskıda, o yıllarda Büyük Prens ünvanı taşıyan, sonra da çar olan Paul’ün adını taşıyan bu kuartetler için Haydn reklam da yapmış, eserlerin tümüyle çok yeni tarzda, özel şekilde bestelendiğini belirtmişti.

1778-81 arasında bestelenen ve Rus Grand Dükü Paul’e ithaf edildiği için Rus Kuartetleri olarak adlandırılan Op.33 Dörtlüler’in ikincisi olan eser dört bölümlüdür. Mi bemol Majör tonda, ılımlı çabukluktaki (Allegro moderato) tempoda, 4/4’lük ölçüde sevimli biçimde gelişen ilk bölümde birinci kemana virtüozca görevler verilmiştir. Basit ritimli ama büyük bir ezgisellikle başlayan motif mükemmel biçimde, şaşırtıcı bir fantezi ile gelişir. Tekrarda ise tema Dominörde şakacı tarzda işlenir… Viyana stilinde ¾’lük ölçüdeki Scherzando, köylü dinçliği ile bir menuet şeklinde şakacılığı bağdaştırır. Trio bölmesindeki zarif bir dans ezgisi yine birinci kemanla ön plana geçer… Ağır (Largo) tempodaki 3. Bölümde Si bemol Majör tonda ve ¾ lük ölçüdeki buruk ve ciddi tema, viyolonselin eşliğindeki viyolayla duyurulur. Çok hızlı (Presto) tempoda, 6/8’lik ölçüde ve rondo biçimli finalde ise coda’daki bir sürpriz, esere Şaka başlığının verilmesine neden olmuştur. Presto bölüm, coda’da bir matem müziği gibi Adagio ile kesilir. Üç ölçü sonra, önceki tempo iki ölçülük susuşlar yerleştirilmiştir. Dördüncü cümle bittiğinde eser sona erer, ancak müzik ruhsal olarak müziklikten çıkmıştır.

Müzikolog Tovey’e göre, yaşamı boyunca kadınlardan şikayetçi olan Haydn, onların müzik sona ermeden mutlaka konuştuklarını iddia etmiş ve müziği bu nedenle kesmiştir. Tovey’in The Joke (Şaka) adını verdiği eser bu nedenle de Anglosakson ülkelerinde çok ün kazanmıştır. (Süre 16’)

ROBERT SCHUMANN (1810-1856)

1840'ta Clara Wieck ile evlenen ve mutlu dönemini yaşayan Schumann'ın 22
Temmuz 1842'de tamamladığı La Majör 3. Dörtlü'sü, melodilerinin
sevimliliği, armonik ve ritmik buluşlarının tazeliği, parlak La Majör
tonalitenin de getirdiği neşeli tavrıyla dikkat çeker.
4/4'lük ölçüde başlayan ve temaları 3/4'lük ölçüde sergilenen 1. Bölüm
La Majör tondadır. Baştaki, sadece yedi ölçü süren düşündürücü ve ağar giriş
ana temaya yol açar. Ilımlı çabukluktaki asıl bölüm, sevgi dolu
bir ortamda, vals benzeri zarif ve büyüleyici, Çaykovski'yi andıran temayla
başlar. Bunu, önce viyolonselin duyurduğu, sonra birinci kemana geçen Mi
Majör tondaki lirik ve duygulu (espressivo) ikinci tema izler. Baştaki
Andante'yi anımsatan kromatik armonilerle işlenmiş geçitlerle arasıra
kesilen bölümün gelişimi sade ve zariftir. Kısa coda'dan sonra
viyolonselin çok hafif (pianissimo) olarak duyurduğu akorla bölüm sona erer.
3/8'lik ölçüde başlayan Fa diyez minör tondaki 2. Bölüm, eserin scherzo'sudur; bir tema ve dört çeşitleme şeklinde işlenir. İlk sunulan tema çok huzursudur ve birinci çeşitlemede sakinleşmez. 2/4'lük ölçüde güçlü vurgulamalarla beliren 2. çeşitleme, fugato biçimindedir. Scherzo'nun trio benzeri (quasi Trio) olan 3.çeşitlemesinde 3/8'lik ritme dönülür; biraz ağır (un poco Adagio)
tempodaki siciliano dansına benzer şekilde birinci keman ve viyola
arasında kanon olarak gelişir. 4. çeşitleme kararlı tempoda (tempo
risoluto) yine scherzo havasına bürünür; renkli ve hacimli bir tını
zenginliğiyle, ancak hafifçe, soru sorar gibi sona erer.
4/4'lük ölçüde, Re Majör tonda ve minyatür bir sonat formunda olan 3.
Bölüm, Beethoven'in ağır bölümlerini anımsatan lirik
anlatım ve zengin armoniyi içerir. Kesintisiz bir yay hareketiyle
sunulan sade, fakat derin anlamlı temayı, ikinci temanın duyurduğu
sürekli değişen tonalitesi ve noktalı ritmiyle belirlenen yan tema
izler. 4/4'lük ölçüde ve La Majör tondaki 4. Bölüm birinci bölümle armonik yönden ilişkili başlayan güçlü ve canlı bir rondo'dur. Ancak birinciden daha eğlenceli olarak yaşama sevinciyle doludur. Fa Majör tondaki trio benzeri (quasi Trio) bölme, bir üfleme çalgılar topluluğunu anımsatırsa da, ana tema tekrar egemen olarak, parlak La Majör tonda yapıtı bitirir. (Süre 35')

WOLFGANG AMADEUS MOZART (1756-1791)

Klarinet ve Yaylı Çalgılar Dörtlüsü için Beşli, La Majör

(KV581) (Stadler Beşlisi)

*Allegro *Larghetto *Menuetto-Trio I-Trio II *Allegretto con variazioni-Adagio-Allegro

Mozart onüç kadar beşli yazmıştır. Bunlardan dokuz tanesi –ikisi üflemeli beşlilerden düzenlenen- yaylı çalgılar için, biri kornolu (KV407), biri piyano ve üfleme çalgılar (KV452), biri klarinet ve yaylı çalgılar (KV581), biri de armonika-flüt-obua-viyola-viyolonsel için Adagio ve Rondo’dur (KV617).

Mozart “Viyana, 29 Eylül 1792” tarihiyle kayda geçtiği, klarinet, , iki keman, viyola ve viyolonsel için Beşli’yi arkadaşı, Mason Locası dostu ve saray orkestrasının usta klarinetçisi Anton Stadler’e (1753-1812) ithaf etmiştir.

1790’lı yıllar Mozart’ın gerçekten korunmaya ihtiyacı olduğu bir dönemdi. Anton Stadler ise o günlerde Mozart’ın evinde saygısız bir konuk gibi yaşamış; yemiş içmiş, aldığı borçları hiçbir zaman ödememiş, hatta gizlice onun rehin senetlerini alarak satmıştı. Ama Mozart klarinetten yumuşak, insan sesi benzeri tınılar elde eden Stadler’e sevgisini bu harika oda müziği eseriyle göstermekten kaçınmadı. Üstelik onun bu sıkıntılı günleri hiç de bu beşliye yansımadı. Sonsuz gibi kaynaktan akan ezgilerle, konçertant şekilde oda müziği unsurlarıyla işlenen, klarinete öncelik tanıyan ama hiçbir zaman diğer çalgıları egemenliğine almasına izin verilmeyen Beşli, gerçek bir oda müziği havası taşır.

1.Bölüm çabuk (Allegro) tempoda, (Allegro) tempoda, 4/4’lük ölçüde, La Majör tonda, sonat formundadır. Zengin armonilerle işlenen soylu ana temayı birinci keman sunar. Daha sona tematik önem kazanacak melodiyi klarinet arabesk motiflerle süsler. Bu yöntem temanın ikinci cümlesinde de tekrarlanır. Kemanlar süslemeleri sürdürürken, klarinet birinciyle ilgili bir yan temayı sunar. Buna daha sonra viyolonsel de pizzicato’larla katılarak romantik bir hava oluşturur. Geliştirim kısmında ise, arka planda Do Majör tonda duyulan ana tema ile birlikte arabesk süslemeler yoğunluk kazanır; her yaylı çalgı, klarinetin açış cümlesini canlı tarzda tekrarlayarak belirginleştirir. Klarinetin katılımıyla en pesten en tize kırık akorlarla ilginç tınılar elde edilir. Tüm temalar hafifçe değişerek yinelenir ve bölüm görkemli bir coda ile sona erer.

2.Bölüm ağırca (Larghetto) tempoda, ¾ lük ölçüde, Re Majör tonda, klarinet için derin anlamlı bir arioso gibidir. Mozart’ın en güzel ağır bölümlerinden biri olan bu iki temalı bölümde, önce birinci bölümün yan teması klarinet tarafından sunulur. Mozart bu duygulu anlatımı vurgulayabilmek için yaylı çalgıların tümden sürdinli çalmasını uygun görmüştür. İkinci tema ise birinci kemanın onaltılık notalarıyla belirlenir ve klarinet bunu süslü tarzda cevaplar. İki çalgının bu diyalogu sonda minör tonda hüzünlü ve duygulu anlatımıyla romantik çağa armonik bir sesleniş gibi yansır. Klarinetin girişteki temayı tekrarlamasına kadar genişleyen bölüm, yaylı çalgıların onaltılık triyolelerle yumuşakça canlandırdığı coda ile sona erer.

3.Bölüm La Majör tonda, ¾’lük ölçüdeki geleneksel Menuet ile başlar. Tekrar sürdinsiz çalan yaylı çalgılar bu biraz buruk, ama sağlam yapılı klarinetle eşit şartlarla bir araya gelir. Menuet iki trio bölmesi ile gereken kontrastı sağlar. I. Trio, La minör tonda ve yalnızca dört yaylı çalgı içindir; II. Trio ise La Majör tonda, canlı ve bir Tirol ezgisi gibi halk dansı havasındadır. Klarinet burada bir halk çalgısı olan chalumeau (şalümo) gibi ustalığını sergiler. Trio’lardan sonra menuetin tekraraıyla bölüm sona ulaşır.

4. Bölüm La Majör tonda, 4/4’lük ölçüde, bu kez alla breve olarak daha çabukça hızda varyasyonları içerir. İki kez tekrarlanan sekiz ölçülük tema beş varyasyonda, sadelikle ve sanat gösterisinin uyumu Mozart’a özgü büyük bir ustalıkla gerçekleştirilir. Sonuçta tempo hızlanır ve eser neşeyle sona erer. (Süre 29’)

Kaynak: Müziği Okumak, İrkin Aktüze, Pan Yayıncılık, 2003